Het was de ultieme droom van de grootgrutter: de zelfscankassa. Onder het mom van ‘gemak’ en ‘tijdswinst’ werd de traditionele cassière weggesaneerd.

De consument trapte er massaal in. Maar anno 2026 is de bittere realiteit achter deze transitie pijnlijk zichtbaar geworden.

We zijn beland in een dystopische ruilhandel waarin de burger dubbel verliest. Niet alleen doet u voortaan onbetaald het werk van het winkelpersoneel, als dank krijgt u een AI-camera op uw neus die u bij voorbaat als potentiële crimineel bestempelt.

De cijfers liegen er niet om. Sinds de massale invoering van de zelfscankassa is de diefstal in supermarkten verdubbeld naar zo’n twee procent van de omzet—een schadepost van een miljard euro per jaar.

Maar in plaats van de hand in eigen boezem te steken en te concluderen dat het weghalen van de menselijke sociale controle een strategische blunder was, schuiven de supermarktketens de rekening opnieuw door naar de klant.

Ditmaal niet in euro’s, maar in de valuta van onze privacy en menselijke waardigheid.

In honderden Nederlandse supermarkten kijken inmiddels de algoritmes van het Franse techbedrijf Veesion met u mee.

Deze AI-camera’s registreren niet alleen óf u steelt, ze proberen te voorspellen of u het van plan bent. Wie twijfelt voor het schap, een product oppakt, op zijn telefoon kijkt voor het boodschappenlijstje en het product weer terugzet, vertoont in de ogen van de kille code ‘afwijkend gedrag’.

Het gevolg? U wordt automatisch als ‘verdacht’ aangemerkt. De software maakt fout op fout, maar de bewijslast ligt direct bij u.

U mag bij de uitgang bewijzen dat u géén dief bent, terwijl u net braaf uw eigen bonuskaart heeft gescand en uw eigen tassen heeft ingepakt.

De psychologische impact hiervan is pervers: de publieke ruimte verandert van een plek van vertrouwen in een digitaal panopticon, waarin iedereen schuldig is tot het tegendeel is bewezen.

Eerst ontslaan supermarkten hun personeel om loonkosten te besparen en de winstmarges te spekken. Vervolgens misbruiken ze geavanceerde surveillance-technologie om de gaten te dichten die ze zelf hebben achtergelaten.

Wat deze ontwikkeling extra wrang maakt, is de totale scheefgroei in de machtsverhouding. Als consument voert u een economische handeling uit waar de winkel winst op maakt.

Vroeger kreeg u daar service voor terug: een vriendelijk woord van de cassière en het gemak dat uw producten werden aangeslagen. Nu bent u zelf de caissière, de inpakker én de logistiek medewerker. U levert gratis arbeid.

En hoe wordt die loyaliteit beloond? Met een onzichtbare digitale surveillance die uw gezichtslijnen scant, uw handbewegingen analyseert en uw data mogelijk doorsluist naar servers buiten Europa.

Het argument dat dit "binnen de privacywetgeving" gebeurt, is een holle frase geworden. De AVG was bedoeld om burgers te beschermen, niet om een juridisch schild te bieden voor supermarkten die weigeren te investeren in menselijk personeel.

We moeten ons afvragen of we deze grens definitief willen overschrijden. Accepteren we dat we in ons dagelijks leven constant worden behandeld als risicofactor?

Pikken we het dat multinationals hun mislukte businessmodellen repareren door onze grondrechten uit te hollen?

De oplossing is even simpel als ouderwets: herintroduceer de menselijke maat.

Haal de AI-camera’s van het plafond en zet weer vlees-en-bloed-medewerkers achter de kassa.

Dat is niet alleen beter voor de werkgelegenheid en de sociale cohesie in de wijk, het is de enige manier om de klant weer te behandelen zoals het hoort: als een gewaardeerde gast, in plaats van een onbetaalde dief-in-wording.

Het is tijd dat de burger de zelfscankassa boycot, totdat de supermarkten het wantrouwen van het plafond halen.